...واماداستان منطقه آران یاهمان جمهوری آذربایجان وبزرگان علمی ومعنوی آن قصه ای پرغصه است که باز گویی آن مجالی وسیع می طلبد، قصه ای خونین که دلها را اندوهگین وارواح را آزرده وحنین وسینه را مالامال درد وغمگین می سازد0 علماء وروحانیان وطالبان علوم ومعارف اسلامی  پس از جدائی قفقاز از ایران، زجرها کشیدند وشکنجه ها دیدند وقتل وتبعید واسارت را بجان خریدند صدها وبلکه هزاران تن در طول دویست سال علی الخصوص پس از حاکمیت کمونیستها درسال 1918 به بعد سر نوشتشان با مظلومیت ودرد ورنج هم آغوش شد وچه صعوبتها ومشقت ها وتهمت ها در راه خدا متحمل شدند،

 باکو وقصبات وروستاهای متدین اطراف آن لنکران وشهرها وروستاهای آن گنجه ودر بندو داغستان شاماخی وشکی وشوشی و بردع وقره باغ و نخجوان واردوباد ودیگر نقاط وشهرهای آن خواستگاه عالمان بزرگ وروحانیان برجسته که با نبوغ واستعداد وهمت والای خود در میان خفقان تزاری واستبداد بلشویکی به تحصیل علوم ومعارف اسلامی همت گماردند ودراین راه از بذل جان ومال وهمه هستی خود دریغ نورزیدند

دارالارشاد اردبیل وحوزه علمیه آن از دیر باز مرکز توجه ومراجعه مردمان قفقاز بوده است0 ارادت ومودت ویژه اردبیلیان ازصده های نخستین به اهل بیت عصمت وطهارت -علیهم السلام -که این شهررا شهری ولایت مدار ساخته،به ویژه، حضور حضرت شیخ سید صفی الدین اسحاق اردبیلی شاگرد برجسته شیخ زاهد گیلانی واجداد واولاد وی در طول چند قرن قبل وبعداز آن در اردبیل وجود علمای صالح وبرخوردار از عظمت علمی ومعنوی ووعاظ وذاکران ومداحان برجسته حسینی،شرائط جغرافیایی وامکان ارتباط بهتر وسریعتر بلحاط داشتن راه های مواصلاتی وعواملی دیگر موجب گردید که دارالارشاد اردبیل بعنوان دروازه ی منطقه ی قفقاز بخصوص آران- یعنی همان جمهوری آذربایجان- ودربند وداغستان محسوب شود وعلاوه برتعاملات اقتصادی، تاثیر وتاثرات فرهنگی علی الخصوص دینی را به دنبال داشته باشد شهر باکو- مرکز منطقه آران- هموراه مشتاق وپذیرای وعاظ نامی اردبیل بوده است ملا غلامعلی آلاپلاز اوغلی وحاج میرصالح تاج الذاکرین (ایشان غیراز آیت الله حاج میر صالح آقا مجتهد می باشند)و ملا عبداللطیف مجدالواعظین وبسیاری دیگر از جمله واعظان فاضل ودانشمندی بوده اند که در مناسبتهای مختلف دینی در شهربادکوبه ودیگر شهرهای قفقاز به وعظ وارشاد پرداخته اند

 از گذشته درخشان حوزه ی علمیه اردبیل که بگذریم در قرن سیزدهم ونیمه اول قرن چهاردهم هجری قمری علی رغم بی مهری هائی که در خصوص اردبیل از سوی حکام نابخرد وناتوان قاجار ومنفور پهلوی به این شهر مقدس گردید وجود سه مدرسه علمیه ملاابراهیم وصالحیه وآقا میرزا علی اکبر وحضور عالمان ومجتهدان با عظمتی همچون حضرات آیات ملا ابراهیم اردبیلی ( م 1307ق ) میرزا محسن مجتهد اردبیلی ( م 1294ق ) حاج میرصالح آقا مجتهد (م 1319ق) میرزا محمدعلی اردبیلی(م1328ق) ملا عبدالظاهر اردبیلی( م1332ق) سید مرتضی خلخالی(م1317) میرزا یوسف مجتهد اردبیلی (م 1339ق) میرزا عبدالله مجتهد اردبیلی (م1334ق) حاج سید احمد مرتضوی ( م1353ق) آقا میرمحی الدین یونسی (م1355ق) میرزا ابراهیم انواری (م1332ق) میرزا ابوالفضل فضلی (م    1341ق )وبسیاری دیگرموجب گردید حوزه ی علمیه ی نسبتا گرمی را در این مقطع زمانی در دارالارشاد اردبیل شاهد باشیم واین امر ودیگر عوامل یاد شده باشد باعث شد گام نخست هجرت الی الله وسیربسوی کسب علم ومعرفت طلاب بااستعداد علوم دینی  منطقه قفقاز از دارالارشاد اردبیل شروع گردد وحوزه ی علمیه ی اردبیل بعنوان اولین مرکز دینی مورد توجه طالبان علوم اسلامی آن منطقه واقع شود از اولین عالمان برجسته وبزرگی که در قرن سیزدهم هجری قمری تحصیلات خود را از اردبیل شروع کرده فقیه واصولی نامدار آیت الله میرزا عبدالکریم ایروانی (1220- 1294ق ) را می توان نام برد0 وی استاد میرزا محمد تنکانی (م 1302) صاحب قصص العلماء وآیت الله میرزا محسن مجتهد اردبیلی ( م1294ق) است وصاحب کتاب نجوم السماء فی تراجم العلماء درذیل شمازه 69 نجم ثالث خود صحفه 437 داستانی ازدوران تحصیل ایشان دراردبیل رانقل نموده است 0

دیگر از علماء وروحانیان قفقازی که در حوزه علمیه اردبیل تحصیل نموده اند می توان حضرات آیات وحجج اسلام آقا میرباقر آقازاده مجتهد سالیانی ( شهادت سال 1360ق) آقا شیخ حسین فاطمائی بادکوبه ای ( م1363ق) شیخ ابراهیم خلیل بلگهی بادکوبه ای (م1359ق) آخوند شیخ اباصلت بادکوبه ای (م1325ق) شیخ اسدالله سیف الدینی لنکرانی (م1375ق) شیخ حسن حاتمی لنکرانی (م1361ق) میرزا عبدالحسین واعظی لنکرانی (م 1386ق) شیخ بشیر ارکوانی لنکرانی ( م1386ق) شیخ اسحاق آستارایی قفقازی (م1391ق) شیخ فاضل موحد قفقازی والد معظم مرجع تقلید فقیدجهان تشیع حضرت آیت الله شیخ محمد فاضل لنکرانی قدس سره ( م 1392ق) میرزا جعفر قلی سراخانی بادکوبه ای (م 1349ق) شیخ الاسلام حاج علی آقا سلیمانزاده بادکوبه ای (م1395ق) شیخ علی بنده بابائی (م1403ق) شیخ صدرالدین صمدی لنکرانی ( م1407ق) شیخ یونس فرجی لنکرانی (م1408ق) آخوند شیخ فرج الله پیشنماز زاده گنجوی(م1370ق) سید محمد لنکرانی (م1353ق) آخوند ملامظفرلنکرانی (م13790ق) شیخ قدرت الله لنکرانی (م1379ق) شیخ عبدالرزاق لنکرانی (م1382ق) میرزا محمد لنکرانی (م1359ق) شیخ عبدالحسین بهبودی لنکرانی (1426ق) وبسیاری دیگر را نام برد که در این مختصر به همین مقدار اکتفا می گردد بعضی از علماء وروحانیان قفقازی در حوزه ی اردبیل تا سمت استادی پیش رفته ودر کنار دیگر اساتید فاضل به تدریس وتربیت طلاب علوم دینی اقدام نمونده اند که از جمله آنان بنا به نقل مرحوم عالم ربانی حضرت حجه الاسلام والمسلمین حاج شیخ عبدالرحیم جعفری قدس سره آخوند ملا علی قره باغی می باشد وی که از اهالی « قره باغ » قفقاز ( جمهوری آذربایجان فعلی ) بوده در مدرسه صالحیه مسند تدریس داشته واستاد جعفری به همراه برادرش شیخ محمد وپسر عمو هایش نزد وی تلمذ کرده اند استاد جعفری می فرمود چند سال بعد در جریان گرفتاریهای پس از انقلاب کمونیستی روسیه ایشان به ناچار به قره باغ باز گشت که بعد ها شنیدیم در آنجا به شهادت رسیده است،

بقلم:استاد عادل مولايي اردبيلي