زندگى به سرعت در گذر است و انسان توجه ندارد كه چه سرمايه اى را از دست مى‌دهد. گاهى كه موفق مى‌شود گذشته هاى خود را مرور كند مى‌بيند كه روزگارى از او گذشته ، نيروهايى صرف كرده و تلاش هايى انجام داده است ، ولى چيزى به دست نياورده است.

در طول سال ، پيوسته به دنبال به دست آوردن فرصتى هستيم تا درباره زندگى خود و آغاز و انجام آن بينديشيم مسيرى را انتخاب كنيم كه زندگى ابدى را براى ما رقم زند ؛ اما كمتر چنين فرصتى به دست مى‌آوريم.

شايد بهترين اوقاتى كه مى‌توان براى اين منظور از آن استفاده كرد « ماه مبارك رمضان » باشد. همواره ، به خود وعده مى‌دهيم تا ماه رمضان فرا رسد و بهتر از ساير اوقات به عبادت بپردازيم ، از دنيا و دنيا پرستى تا حدى چشم بپوشيم و به سوى خدا برويم و بينديشيم كه كيستيم ، از كجا آمده ايم ، به كجا مى‌رويم و در اين سرا چه بايد بكنيم.

سرانجام ، انتظار پايان مى‌پذيرد و ماه رمضان از راه مى‌رسد ، اما شيطان مى‌كوشد تا چون گذشته ، انسان نتواند از اين اوقات شريف و لحظات گران بها استفاده كند و به توفيقات الهى دست يابد. همه جا دست پيدا و پنهان او در كار است تا انگيزه انسان به اغراض نفسانى و دنيوى آلوده شود و دعا ، مناجات و عبادت او با سنگينى و كسالت توأم گردد و حال راز و نياز از او سلب شود. در اين كشمكش و تضاد بين عوامل الهى و عوامل نفسانى و شيطانى ، انسان بايد از خدا توفيق بخواهد و فرصتهاى پيش آمده را مغتنم بشمرد و عبادت و دعا را به اوقات ديگر موكول نكند. بايد تلاش نمايد هر قدر كه ممكن است گامى مثبت در مسير تكامل خود بردارد و به خدا نزديك شود. يكى از اعمالى كه در ماه مبارك رمضان بسيار به آن سفارش شده و اين ماه بهار آن است ، دعا و مناجات است. رمضان و دعا پيوندى ناگسستنى با يكديگر دارند.

چگونه رمضان را غنيمت بشماريم؟

براى اينكه بهتر بتوانيم از اوقات اين ماه پربركت استفاده كنيم ، ابتدا ، بايد از خود دعا كمك بگيريم ؛ يعنى بايد از خدا بخواهيم كه به ما توفيق راز و نياز عطا فرمايد البته ما نيز بايد در حد توان خود تلاش كنيم تا حال عبادت و توفيق آن را به دست آوريم ؛ سعى كنيم در اين ماه قدرى از كارهاى روزانه كم كنيم و بخشى از وقت خود را به دعا و عبادت اختصاص دهيم. بايد در وضع خواب و خوراك دقت كنيم ؛ خواب و خوراك ما به گونه اى نباشد كه موجب كسالت و سنگينى شود. بايد برنامه غذايى خود را به گونه اى تنظيم نماييم كه بتوانيم روزه بگيريم و در عين حال ، به انجام وظايف ماه رمضان و عبادت نيزموفق گرديم. مصرف غذاى مورد نياز غير از پرخورى است ؛ اوقات خواب را نيز بايد به گونه اى تنظيم نماييم كه در وقت عبادت ، نشاط داشته باشيم ، نه اينكه كار مستمر روزانه در جاى خود باشد و توقع داشته باشيم كه در عبادت سحر نيز حالى داشته باشيم.

توجه به حقيقت دعا

مناسب است قبل از خواندن دعا اندكى فكر كنيم كه كيستيم ، مى‌خواهيم با چه كسى روبرو بشويم ، دعا يعنى چه. اين چه مقام ارزشمندى است كه انسان به تكلم و راز و نياز با خداى خود موفق شود! لازم است در مضامين دعا دقت كنيم و دست كم ، پيش از خواندن دعا ، در ترجمه فارسى آن تأمّل نماييم تا از مضامين آنچه مى‌خوانيم اجمالا آگاه باشيم و صرفا تلفظ مشتى الفاظ عربى نباشد ، به طورى كه نفهميم چه مى‌گوييم و چه مى‌خوانيم. در دعاهايى كه از اهل بيت عليهم السلام نقل شده ، مضامين عالى و بلندى نهفته است كه اگر حال دعا و مناجات نيز مطرح نباشد مطالعه آنها بسيار ارزنده است. بنابراين ، بجاست كسانى كه با زبان عربى آشنايى ندارند پيش از شروع به خواندن دعا ، بخصوص دعاهايى كه براى اين ماه وارد شده است ، ترجمه فارسى آن را مطالعه كنند و از مضامين آن مطلع گردند.

انديشيدن در محتواى دعا ، پيش از خواندن آن ، موجب مى‌گردد كه بهتر بتوانيم از آن استفاده كنيم. استفاده از دعا نسبت به افراد گوناگون داراى چنان اختلاف مراتبى است كه براى ما قابل درك نيست. دعايى كه صرف خواندن الفاظ باشد و حداكثر تلفظ صحيح حروف آن مراعات شود با دعايى كه به مضامين آن نيز توجه مى‌شود و حال انسان هم در هنگام دعا مساعد باشد بسيار متفاوت است ، آنچنان كه قابل توصيف نيست. چه بسا ، دو نفر دعايى را مى‌خوانند و هر دو آداب ظاهرى آن ، مانند با وضو بودن ، روبه قبله نشستن ، مؤدّب بودن و امثال آن ، را رعايت مى‌كنند ، ولى استفاده اى كه اين دو از دعا مى‌برند ممكن است چنان متفاوت باشد كه ما نتوانيم اختلاف آن را تصور كنيم. پس استفاده از دعا به حال انسان و توجهات قلبى او نسبت به خداى متعال و صفات او ، بخصوص صفاتى كه در دعا به آنها اشاره شده ، بستگى دارد.

رمضان و « افتتاح »

دعاهاى فراوانى براى اين ماه وارد شده است. تنها در كتاب « مفاتيح الجنان » ، كه گلچينى از دعاهاى منقول از معصومين عليهم السلام است ، دعاهاى بسيارى وارد شده است كه شايد ما در طول عمر خود موفق نگرديم ، حتى براى يك بار ، همه آنها را بخوانيم ؛ چه رسد به دعاهاى ديگرى كه در كتابهاى بزرگ ادعيه ، مانند « اقبال » سيد بن طاووس و ديگر كتابهاى ادعيه نقل شده است ؛ مثلاً ، دعاهايى طولانى براى قرائت در بين نوافل ظهر و عصر ماه رمضان وارد شده است كه ما حتى به خواندن اصل آن نافله ها نيز كمتر موفق مى‌شويم تا چه رسد به دعاهاى آن. اگر گاهى نيز موفق شويم دعايى بخوانيم روح دعا يعنى حضور قلبى كه در هنگام خواندن دعا لازم است ، در ما وجود ندارد.

يكى از دعاهاى بسيار مناسب و پرمحتوا ، كه براى قرائت در شبهاى اين ماه وارد شده ، « دعاى افتتاح » (1) است. اين دعا از مضامينى عالى برخوردار مى‌باشد و مطالب آن به گونه اى است كه به داعى مى‌آموزد كه در هنگام دعا ، چه آدابى را بايد رعايت كند و متوجه چه مسائلى باشد.

پي نوشت :

1ـ علامه مجلسى در كتاب زاد المعاد مى‌نويسد : به سند معتبر ، از حضرت صاحب الامر عليه السلام منقول است كه آن حضرت به شيعيان خود نوشتند كه در هرشب ماه رمضان اين دعا ( دعاى افتتاح ) را بخوانند كه دعاى اين ماه را ملائكه مى‌شنوند و براى صاحب آن استغفار مى‌كنند. مرحوم حاج شيخ عباس قمى نيز در كتاب هدية الزائرين همين مطلب را تأييد كرده است.

سيد بن طاووس در كتاب « اقبال » در ذكر اسناد ادعيه ماه رمضان ، سند اين دعا را پس از ذكر يك سلسله از ناقلان ، از رجال معاريف ، از قول نصر السكونى آورده كه گفت ، از ابوبكر احمد بن محمد بن عثمان بغدادى رحمه الله خواستم كه بيرون آور براى من دعاهاى ماه رمضان را كه ابوجعفر محمد بن عثمان ـ رضى الله عنه ـ يكى از نواب اربعه امام زمان عليه السلام به آنها دعا مى‌كرده است. پس بيرون آورد براى من دفترى را كه جلد آن سرخ بود و من از آن نسخه اى نوشتم كه از جمله ، « دعاى افتتاح » بود كه توصيه شده بود خواندن آن در هر شب ماه رمضان و اضافه كرده بود : به درستى كه اين دعا را ملائكه مى‌شنوند و براى صاحبش استغفار مى‌كنند.

منبع : بر درگاه دوست ، ص 97 تا ص 101